- نویسندگان : دکتر مسعود صبور ـ دکتر سیّد قاسم زمانی
- فصلنامه پژوهشهای حقوقی ـ سال نوزدهم ـ شماره 44 ـ زمستان 1399
چکیده:
پادکست “بررسی حقوقی خروج آمریکا از برجام و تعارض آن با قطعنامه 2231 شورای امنیت” از اهمیت منشور سازمان ملل، بهخصوص ماده 103 شروع میشه. این ماده میگوید اگه بین تعهداتِ ناشی از منشور و سایرِ معاهدات، تعارض پیش بیاد، تعهداتِ منشور (مثل قطعنامههایِ شورای امنیت) باید مقدم شمرده بشن. یه مثال بارز این موضوع، توافقِ هستهای ایران یا برجامه. وقتی آمریکا از برجام خارج شد و دوباره تحریمها رو اعمال کرد، سؤال اصلی این بود که چطور میشه تصمیماتِ الزامآورِ شورای امنیت نادیده گرفت، در حالی که طبقِ منشور، همه کشورها باید به اون عمل کنند.
تفسیر قطعنامههای شورای امنیت و قواعد تفسیر:
برای درکِ تأثیرِ قطعنامههایِ شورای امنیت، باید مثلِ معاهدات، از قواعدِ تفسیرِ کنوانسیونِ وین (مادههای 31 و 32) استفاده کنیم؛ یعنی بر اساس متن، سیاق، موضوع و هدف.
به زبان ساده، قطعنامههایی که شورای امنیت میگیره، مثل یک توافق، میان کشورها هستند و متنِ اصلی اونا نشان میدهد که همه کشورها چه چیزی را قبول کردند. حتی اگر دیدگاهها در مراحلِ مختلف، متفاوت باشد، متنِ قطعی قطعنامه، نیّتِ مشترکِ اعضایِ شورا رو منعکس میکند.
ماده 103 منشور و اولویت قطعنامههای شورای امنیت:
ماده 103 منشور میگوید که تعهداتی که از منشور ناشی میشود، باید نسبت به سایرِ موافقتنامهها و تعهداتِ بینالمللی برتر باشند. یعنی اگر یه توافق یا معاهدهای با اصولِ منشور، مغایرت داشته باشد، کشورها باید به منشور عمل کنند. همین موضوع تویِ برجام هم صادقه ؛ چون برجام به عنوانِ ضمیمه قطعنامه 2231 شورای امنیت تصویب شده و از این رو، الزامآوره.
برجام، قطعنامه 2231 و تعهدات کشورها:
برجام رو بسیاری از مسئولانِ اتحادیه اروپا به عنوانِ یک قطعنامه شورای امنیت میشناسند، نه صرفاً یک توافقنامه معمولی. این به این معناست که تمامیِ کشورهایی که عضوِ سازمان ملل هستند، باید به تعهداتِ برجام عمل کنند. وقتی آمریکا از برجام خارج شد و تحریمها رو دوباره اِعمال کرد، عملاً از تعهداتی که بر اساس قطعنامه 2231 و منشور وجود داشت، سرپیچی کرد. این سرپیچی نه تنها تعهدات دو جانبه رو زیر سوال برد، بلکه اعتبار سیستم حقوقی بینالمللی رو نیز به چالش کشید.
مشکلات اجرایی و کاهش اعتبار تعهدات منشوری:
در عمل، شاهد نقضهای متعددی از قطعنامههای شورای امنیت بودهایم؛ مثلاً تجاوز عراق به کویت یا نقضهای انجامشده توسط رژیمهای مختلف (مثل رژیم صهیونیستی، ترکیه یا مراکش). وقتی تعداد این نقضها زیاد بشود، اعتبار ماده 103 و تعهدات ناشی از منشور به تدریج کاهش پیدا میکند. به همین ترتیب، خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریمها نشانهای از این روند است که نشان میدهد اجرای تعهدات منشوری بهطور کامل عملی نشده.
نتیجهگیری:
در نهایت، مقاله تاکید میکنه که منشورِ سازمانِ ملل و تصمیماتِ شورایِ امنیت، اساسِ نظامِ بینالمللی رو تشکیل میدهند و باید توسط همه کشورها رِعایت بشوند. اما در عمل، وقتی کشورها مثل آمریکا یا دیگران به این تعهدات عمل نکنند، اعتبار و ارزش این اصول به شدت زیر سوال میرود. این موضوع باعث میشه سوالاتی مطرح بشود؛ مثلاً آیا شورای امنیت میتواند کشورهایی که تعهداتش رو نقض میکنند رو مجبور به اجرای اون کند؟ و چه راهکارهایی برای تقویت ضمانتِ اجرایی این تعهدات وجود دارد؟
به طورِ کلی، اگر تعهداتِ ناشی از منشور جدی گرفته نشود، نظم و عدالت در روابط بینالمللی به خطر میافتد. بنابراین، برای آیندهای پایدار، ضروریه که همه کشورها به اصول بنیادینِ منشور احترام بگذارند و تعهدات قانونی خود رو رعایت کنند.
